Một văn bản “hết hiệu lực một phần” nghĩa là văn bản vẫn tồn tại và vẫn được áp dụng, nhưng một số điều, khoản, điểm của nó không còn dùng được — vì đã bị sửa đổi, bãi bỏ, bị văn bản khác thay thế ở phần đó, hết thời hạn áp dụng, hoặc bị văn bản cấp trên quy định khác. Muốn biết điều nào còn áp dụng, không thể dựa vào dòng tình trạng chung của cả văn bản; phải đi từng điều mình cần, tìm mọi văn bản đã tác động lên nó và đọc điều khoản thi hành của những văn bản đó.
Việc này nghe tỉ mỉ, nhưng với một nhóm nhỏ điều khoản doanh nghiệp thật sự dùng thì chỉ mất một buổi. Bài này đưa ra quy trình năm bước và một ví dụ quen thuộc về mức giảm trừ gia cảnh.
Năm nguyên nhân khiến một phần văn bản không còn dùng được
| Nguyên nhân | Dấu hiệu nhận ra | Hệ quả |
|---|---|---|
| Bị sửa đổi, bổ sung | Có văn bản cùng loại “sửa đổi, bổ sung một số điều của…” | Nội dung cũ chỉ áp dụng cho giai đoạn trước ngày sửa có hiệu lực |
| Bị bãi bỏ một phần | Văn bản mới có câu “bãi bỏ khoản…, Điều…” | Phần đó không còn áp dụng từ ngày bãi bỏ có hiệu lực |
| Bị thay thế một phần | Văn bản mới điều chỉnh cùng vấn đề và tuyên bố thay thế phần tương ứng | Áp dụng văn bản mới cho vấn đề đó |
| Hết thời hạn áp dụng | Quy định có thời hạn (“áp dụng đến hết ngày…”, “từ… đến…”) | Hết thời hạn thì hết áp dụng, không cần văn bản bãi bỏ |
| Văn bản cấp trên quy định khác | Luật, nghị quyết mới quy định mức, điều kiện khác với văn bản cấp dưới cũ | Phần khác biệt của văn bản cấp dưới không được áp dụng |
Ba nguyên nhân đầu có văn bản nói thẳng. Hai nguyên nhân cuối thì không: không ai ban hành văn bản để tuyên bố một quy định có thời hạn đã hết hạn, hay một câu của thông tư cũ không còn khớp với nghị quyết mới. Đây là hai chỗ người đọc hay bỏ sót.
Quy trình năm bước
- Liệt kê điều khoản mình thật sự dùng. Không cần xét cả văn bản trăm điều; chỉ những điều doanh nghiệp đang áp dụng, thường vài chục.
- Tra các văn bản đã tác động lên văn bản gốc. Trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, xem phần văn bản liên quan: sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ, thay thế, đính chính. Ghi lại từng văn bản kèm ngày hiệu lực.
- Đọc phần tác động của từng văn bản đó. Với văn bản sửa đổi, đọc các khoản sửa; với văn bản mới thay thế, đọc điều khoản thi hành để biết nó thay thế toàn bộ hay một phần, và phần nào.
- Kiểm văn bản cấp trên và quy định có thời hạn. Luật, nghị quyết mà văn bản gốc hướng dẫn có thay đổi không; các mức, điều kiện có thời hạn còn trong hạn không.
- Kết luận cho từng điều: còn nguyên, đã sửa (từ ngày nào), đã bãi bỏ (từ ngày nào), không còn áp dụng vì cấp trên thay đổi, hoặc còn nghi vấn cần hỏi.
Bước bốn là bước tốn công nhất và cũng hay bị bỏ nhất. Cách nhanh là lấy danh sách các luật, nghị quyết đã thay đổi trong giai đoạn đang xét — với năm 2025–2026 là Luật 48/2024/QH15, Luật 67/2025/QH15, Nghị quyết 198/2025/QH15, Nghị quyết 110/2025/UBTVQH15 và luật quản lý thuế mới — rồi hỏi: điều mình đang dùng có chạm vào những thay đổi này không.
Ví dụ: mức giảm trừ gia cảnh trong thông tư cũ
Thông tư 111/2013/TT-BTC hướng dẫn thuế thu nhập cá nhân, đã được sửa đổi nhiều lần, và có phần hướng dẫn giảm trừ gia cảnh kèm các ví dụ tính toán theo mức của thời kỳ đó.
Từ kỳ tính thuế 2026, mức giảm trừ gia cảnh là 15,5 triệu đồng/tháng cho bản thân và 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc, theo Nghị quyết 110/2025/UBTVQH15. Như vậy, bất kể câu chữ trong thông tư cũ ghi mức nào, mức áp dụng cho năm 2026 là mức của nghị quyết. Đây là trường hợp điển hình của nguyên nhân thứ năm: văn bản cấp trên quy định khác.
Bên cạnh đó, từ ngày 1/7/2026 có Thông tư 87/2026/TT-BTC hướng dẫn chi tiết thuế thu nhập cá nhân. Muốn biết Thông tư 111/2013/TT-BTC còn điều nào được dùng cho giai đoạn sau mốc này, phải đọc điều khoản thi hành của Thông tư 87/2026/TT-BTC: nó thay thế toàn bộ, thay thế một phần, hay có quy định chuyển tiếp. Bài này không kết luận thay; điểm cần nhớ là đừng tiếp tục trích Thông tư 111/2013/TT-BTC cho giao dịch sau 1/7/2026 khi chưa đọc câu đó.
Văn bản hướng dẫn một luật đã được thay
Một trường hợp đặc biệt: luật được thay bằng luật mới, nhưng nghị định, thông tư hướng dẫn luật cũ chưa có văn bản bãi bỏ riêng. Nguyên tắc chung trong pháp luật về ban hành văn bản là văn bản quy định chi tiết hết hiệu lực cùng với văn bản được quy định chi tiết, trừ phần được giữ lại theo quy định chuyển tiếp hoặc được văn bản mới cho phép tiếp tục áp dụng.
Trong thực tế, luật mới thường có điều khoản chuyển tiếp nói rõ văn bản hướng dẫn cũ được áp dụng tiếp tới khi nào, phần nào. Vì vậy, với các nghị định, thông tư hướng dẫn luật quản lý thuế cũ như Nghị định 126/2020/NĐ-CP và Thông tư 80/2021/TT-BTC, câu hỏi “còn dùng được không” được trả lời bằng cách đọc điều khoản thi hành và chuyển tiếp của luật mới, của Nghị định 252/2026/NĐ-CP và Thông tư 89/2026/TT-BTC — không phải bằng dòng tình trạng của chính văn bản cũ.
Ghi kết quả thành bảng trạng thái từng điều
| Điều, khoản đang dùng | Trạng thái | Do văn bản nào, từ ngày nào | Áp dụng cho | Ngày tra |
|---|---|---|---|---|
| Khoản … Điều … | Còn nguyên | — | Mọi kỳ | … |
| Khoản … Điều … | Đã sửa | Văn bản …, từ … | Nội dung cũ cho kỳ trước …; nội dung mới từ … | … |
| Điểm … khoản … Điều … | Không còn áp dụng về mức | Văn bản cấp trên …, từ kỳ … | Dùng mức của văn bản cấp trên | … |
| Điều … | Nghi vấn | Chưa rõ quan hệ với văn bản mới … | Đang hỏi cơ quan thuế | … |
Bảng này quan trọng hơn bản văn bản tải về, vì nó ghi lại kết luận và lý do. Người mới vào phòng đọc bảng là biết điều nào dùng được mà không phải tra lại từ đầu.
Những bẫy hay gặp
- Tin dòng “còn hiệu lực” của cả văn bản. Dòng này không nói gì về từng điều; văn bản còn hiệu lực có thể đã bị sửa phần lớn.
- Dùng bản hợp nhất cũ. Bản hợp nhất chỉ thể hiện sửa đổi tới ngày hợp nhất; sửa đổi sau đó phải tự cập nhật.
- Áp nội dung mới cho kỳ cũ. Điều đã sửa vẫn phải dùng nội dung cũ cho giao dịch, kỳ tính thuế trước ngày sửa có hiệu lực.
- Quên quy định có thời hạn. Các chính sách giảm thuế theo nghị quyết thường có thời hạn; kiểm thời hạn cho đúng kỳ.
- Xoá hẳn phần đã bãi bỏ khỏi bản lưu. Khi bị kiểm tra các năm trước, lại cần đúng những câu đó.
Cách đọc kết quả tra trên Cơ sở dữ liệu quốc gia được trình bày kỹ ở bài tra tình trạng hiệu lực trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật.
Tự kiểm tra ở đâu
- Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật: phần văn bản liên quan và điều khoản thi hành của từng văn bản tác động.
- Công báo: bản chính thức của văn bản sửa đổi, bãi bỏ.
- Cổng thông tin của ngành thuế: tài liệu giới thiệu điểm mới thường nêu văn bản nào bị thay thế.
- Ứng dụng thuế trên điện thoại và tài khoản thuế điện tử: với các mức như giảm trừ gia cảnh, kiểm cách hệ thống đang tính cho kỳ hiện tại.
- Cơ quan thuế quản lý: với những điều còn nghi vấn trong bảng trạng thái.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản ghi “hết hiệu lực một phần” thì làm sao biết phần nào?
Xem danh sách văn bản đã tác động lên nó rồi đọc từng văn bản đó. Dòng tình trạng chỉ cho biết có phần đã hết, không liệt kê phần nào.
Một điều bị sửa từ giữa năm thì cả năm dùng nội dung nào?
Tuỳ nghĩa vụ: với nghĩa vụ phát sinh theo từng lần, dùng nội dung có hiệu lực tại thời điểm phát sinh; với thuế tính theo năm, xem văn bản sửa đổi nói áp dụng từ kỳ tính thuế nào.
Không có văn bản nào bãi bỏ mà quy định cũ trái nghị quyết mới thì sao?
Áp dụng văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn cho phần khác biệt. Phần còn lại của văn bản cũ nếu không trái thì vẫn có thể áp dụng, trừ khi đã bị thay thế.
Có cần lập bảng trạng thái cho mọi văn bản không?
Chỉ cho những văn bản doanh nghiệp dùng thường xuyên và chỉ với các điều đang dùng. Bảng nhỏ mà được cập nhật đều giá trị hơn bảng lớn không ai sửa.
Phần đã bãi bỏ có còn giá trị gì không?
Có, cho các giao dịch và kỳ tính thuế trước ngày bãi bỏ có hiệu lực. Khi giải trình hoặc bị kiểm tra các năm cũ, đó vẫn là căn cứ.
Trang tổng hợp văn bản đã tô màu phần hết hiệu lực, có dùng được không?
Dùng để định hướng nhanh, nhưng việc tô màu do trang tự làm và có thể chưa cập nhật. Kết luận cuối cùng nên dựa vào văn bản chính thức và bảng trạng thái của doanh nghiệp.
