Kế toán doanh nghiệp FDI nhỏ nên đọc Nghị định 255/2026/NĐ-CP theo thứ tự: xác định công ty có bên liên kết và giao dịch liên kết không → xem công ty thuộc diện nghĩa vụ nào (kê khai, lập hồ sơ, hay được miễn một phần) → đọc phần nguyên tắc xác định giá với đúng loại giao dịch mình có. Đọc ngược lại — nhảy ngay vào phương pháp so sánh giá — là cách nhanh nhất để thấy văn bản “quá sức” với một công ty mười mấy người.
Nghị định 255/2026/NĐ-CP quy định về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết, có hiệu lực từ 1/7/2026, thay cho nghị định cùng phạm vi trước đó. Bài này không kể nội dung điều khoản của nghị định mới; mục đích là giúp kế toán biết mình cần tìm gì trong đó và chuẩn bị gì từ sổ sách hiện có.
Vì sao công ty nhỏ cũng phải để ý
Quy định về giao dịch liên kết tồn tại vì một lý do: khi hai công ty cùng chủ mua bán với nhau, giá có thể được đặt để dồn lợi nhuận về nơi thuế thấp hơn. Cơ quan thuế không cấm giao dịch với công ty mẹ; họ yêu cầu giá giao dịch tương đương giá giữa các bên độc lập và yêu cầu doanh nghiệp khai báo các giao dịch đó.
Công ty FDI nhỏ gần như luôn có giao dịch với công ty mẹ hoặc công ty cùng tập đoàn:
- Nhập nguyên liệu, hàng hoá từ công ty mẹ.
- Bán toàn bộ sản phẩm cho công ty mẹ hoặc một công ty phân phối trong tập đoàn.
- Trả phí quản lý, phí dịch vụ hỗ trợ, phí bản quyền phần mềm, phí sử dụng thương hiệu.
- Vay vốn từ công ty mẹ, trả lãi.
Mỗi dòng trên là một giao dịch liên kết tiềm năng. Quy mô nhỏ có thể giúp công ty được giảm bớt một số nghĩa vụ, nhưng không làm giao dịch hết là giao dịch liên kết.
Bước một: vẽ sơ đồ sở hữu và danh sách bên liên kết
Trước khi đọc nghị định, kế toán nên có trong tay:
- Sơ đồ sở hữu từ công ty Việt Nam lên đến công ty mẹ cuối cùng, kèm tỷ lệ sở hữu từng tầng.
- Danh sách công ty cùng tập đoàn mà công ty Việt Nam có giao dịch trong năm.
- Danh sách cá nhân nắm quyền điều hành ở cả hai bên (giám đốc kiêm nhiệm, thành viên hội đồng quản trị chung), vì quan hệ liên kết không chỉ đến từ vốn.
Rồi mở phần định nghĩa bên liên kết trong nghị định, đối chiếu từng quan hệ trên sơ đồ. Kết quả là một bảng: tên bên, quan hệ, căn cứ xác định liên kết. Bảng này dùng lại được nhiều năm, chỉ cập nhật khi cơ cấu sở hữu thay đổi.
Bước hai: lập bảng giao dịch liên kết từ sổ sách
Phần lớn số liệu đã có trong sổ, chỉ cần lọc theo đối tượng:
| Loại giao dịch | Lấy số liệu ở đâu | Ghi chú khi lập |
|---|---|---|
| Mua hàng, nguyên liệu | Sổ chi tiết công nợ phải trả theo nhà cung cấp | Tách giá hàng và chi phí vận chuyển, bảo hiểm nếu có |
| Bán hàng | Sổ chi tiết công nợ phải thu | Ghi rõ điều kiện giao hàng |
| Phí dịch vụ, phí quản lý | Tài khoản chi phí quản lý, hợp đồng dịch vụ | Giữ bằng chứng dịch vụ thật sự được cung cấp |
| Bản quyền, thương hiệu | Hợp đồng li-xăng, chi phí trả ra nước ngoài | Liên quan cả nghĩa vụ thuế nhà thầu |
| Vay, lãi vay | Hợp đồng vay, sổ chi phí tài chính | Chi phí lãi vay với bên liên kết thường có quy định giới hạn riêng |
Với phí dịch vụ trả công ty mẹ, câu hỏi hay gặp khi kiểm tra là: dịch vụ gì, ai làm, công ty Việt Nam nhận được lợi ích gì. Email trao đổi, báo cáo, biên bản họp là bằng chứng quý hơn một hoá đơn phí quản lý chung chung.
Bước ba: xác định công ty thuộc diện nghĩa vụ nào
Khi đọc nghị định, kế toán cần trả lời ba câu, mỗi câu ghi rõ căn cứ:
- Có phải kê khai thông tin giao dịch liên kết kèm quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp không?
- Có phải lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết không, hay thuộc trường hợp được miễn lập hồ sơ?
- Nếu được miễn, điều kiện miễn là gì và công ty có phải chứng minh hay khai báo điều kiện đó không?
Các ngưỡng về doanh thu, giá trị giao dịch hay tỷ suất lợi nhuận để được miễn — nếu có — phải lấy từ chính Nghị định 255/2026/NĐ-CP. Không dùng lại ngưỡng của văn bản cũ, vì văn bản thay thế có thể đã điều chỉnh.
Lưu ý một điểm hay nhầm: được miễn lập hồ sơ không đồng nghĩa với được miễn kê khai hay được tự do định giá. Nguyên tắc giá giao dịch độc lập vẫn áp dụng.
Đọc phần nguyên tắc xác định giá theo đúng giao dịch mình có
Phần phương pháp xác định giá thường dài và nhiều thuật ngữ. Công ty nhỏ không cần nắm hết; hãy chỉ đọc phần tương ứng với giao dịch lớn nhất của mình. Ví dụ giả định: một công ty gia công may mặc nhận nguyên liệu từ công ty mẹ và giao lại thành phẩm, doanh thu chủ yếu là phí gia công. Câu hỏi then chốt là mức lợi nhuận công ty Việt Nam giữ lại có tương đương các công ty gia công độc lập không.
Khi chưa chắc, ghi câu hỏi lại và làm việc với người tư vấn có chuyên môn giao dịch liên kết. Phần này sai thì không phải sửa một tờ khai mà có thể phải điều chỉnh thu nhập chịu thuế nhiều năm.
Đặt văn bản mới cạnh văn bản cũ: những điểm nên so
Công ty đã làm kê khai giao dịch liên kết theo nghị định trước thì không cần bắt đầu lại từ số không. Việc cần làm là so văn bản mới với cách làm cũ theo từng câu hỏi, và chỉ đổi những gì văn bản mới thật sự đổi. Bảng dưới đây là danh sách câu hỏi để đọc, không phải khẳng định đã thay đổi:
| Điểm so | Câu hỏi khi đọc Nghị định 255/2026/NĐ-CP |
|---|---|
| Định nghĩa bên liên kết | Các trường hợp xác định quan hệ liên kết có được thêm, bớt hay sửa tỷ lệ không |
| Diện miễn kê khai, miễn lập hồ sơ | Điều kiện miễn còn như cũ không, có yêu cầu khai báo điều kiện miễn không |
| Mẫu phụ lục kê khai | Mẫu nằm ở đâu, có thêm chỉ tiêu nào công ty phải lấy số liệu mới |
| Chi phí lãi vay | Cách xác định giới hạn chi phí lãi vay được trừ với bên liên kết |
| Thời hạn cung cấp hồ sơ | Khi cơ quan thuế yêu cầu, công ty có bao lâu để cung cấp |
| Hiệu lực và chuyển tiếp | Kỳ tính thuế nào bắt đầu áp dụng văn bản mới |
Mỗi dòng ghi câu trả lời kèm vị trí trong văn bản. Nếu công ty có người tư vấn bên ngoài, bảng này là tài liệu tốt để làm việc: người tư vấn thấy ngay công ty đã hiểu tới đâu, còn vướng chỗ nào, thay vì phải giải thích lại từ đầu.
Những việc có thể làm ngay trong năm, không đợi cuối năm
- Rà hợp đồng với công ty mẹ: có ghi rõ phạm vi dịch vụ, cách tính phí, điều kiện thanh toán không.
- Lưu bằng chứng dịch vụ mỗi tháng thay vì gom cuối năm.
- Theo dõi giao dịch liên kết trên một bảng riêng, cập nhật hằng tháng.
- Trao đổi sớm với công ty mẹ về tài liệu tập đoàn (báo cáo tập đoàn, chính sách giá nội bộ), vì hồ sơ ở Việt Nam có thể cần đến.
- Kiểm tra nghĩa vụ thuế nhà thầu với các khoản phí trả ra nước ngoài — đây là nghĩa vụ riêng, không thay thế cho việc kê khai giao dịch liên kết.
Tự kiểm tra ở đâu
- Tài khoản thuế điện tử của doanh nghiệp: xem hồ sơ quyết toán các năm trước đã kèm phụ lục giao dịch liên kết chưa.
- Cổng hoá đơn điện tử: lọc hoá đơn bán cho bên liên kết trong nước (nếu có) để đối chiếu với bảng giao dịch.
- Cơ quan thuế quản lý: gửi câu hỏi bằng văn bản khi chưa chắc công ty thuộc diện miễn hay không.
Câu hỏi thường gặp
Công ty chỉ nhập hàng từ công ty mẹ, không bán cho bên liên kết, có phải kê khai không?
Mua hàng từ công ty mẹ đã là giao dịch liên kết. Có phải kê khai và lập hồ sơ hay được miễn phần nào phải đọc Nghị định 255/2026/NĐ-CP với số liệu thực tế của công ty.
Doanh nghiệp đang lỗ thì có cần quan tâm giao dịch liên kết không?
Có. Doanh nghiệp FDI lỗ kéo dài trong khi tập đoàn có lãi thường là đối tượng được cơ quan thuế quan tâm, vì câu hỏi đặt ra là giá mua bán nội bộ có hợp lý không.
Phí quản lý trả công ty mẹ có được tính vào chi phí không?
Phụ thuộc điều kiện chi phí được trừ và nguyên tắc giá giao dịch độc lập. Bằng chứng dịch vụ thực tế và lợi ích công ty nhận được là yếu tố quan trọng khi giải trình.
Tài liệu tập đoàn bằng tiếng Anh có dùng được không?
Tài liệu nước ngoài thường cần bản dịch khi nộp cho cơ quan thuế. Yêu cầu cụ thể về ngôn ngữ và thời hạn cung cấp đọc trong nghị định và văn bản hướng dẫn.
Năm trước đã làm theo nghị định cũ thì năm nay có phải làm lại không?
Năm đã quyết toán thì giữ theo quy định của năm đó. Từ kỳ áp dụng Nghị định 255/2026/NĐ-CP, đọc phần hiệu lực và chuyển tiếp để biết kỳ tính thuế nào bắt đầu làm theo văn bản mới.
Kế toán công ty nhỏ có tự lập hồ sơ được không?
Phần kê khai thông tin thì kế toán nắm sổ sách làm được. Phần phân tích so sánh giá cần dữ liệu và chuyên môn riêng, nên cân nhắc thuê người có kinh nghiệm nếu công ty thuộc diện phải lập.
